ŁĘGAJNY 

Historia Łęgajn, miejscowości położonej ok. 3 km na zachód od Barczewa (dawnej Wartembork) ściśle wiąże się z działalnością kolonizacyjną biskupów warmińskich i kapituły warmińskiej we Fromborku, która na Warmii, zarówno w miastach, jak  na wsiach osiągnęła największe nasilenie w wieku XIV. Z owymi czternastowiecznymi procesami osiedleńczymi wiążą się dzieje naszej wsi, która lokowana była w roku 1364 przez biskupa warmińskiego w oparciu o ludność miejscową, jako wieś czynszowa należąca do komornictwa barczewskiego[1]. Zasadźcami[2] wsi byli dwaj Prusowie bracia Gedeke i i Hannike. Wieś lokowana była na obszarze 60 włók[3]. W ogólnej powierzchni wsi mieściła się działka sołtysa o powierzchni 6 wolnych włók na prawie chełmińskim[4]. Osadnicy mieli zapewnione 15 lat wolnizny. W akcie lokacyjnym wsi przewidziano założenie we wsi karczmy.

Należące od początku do parafii p.w. św. Anny w Barczewie (pierwotnie archiprezbiterat Jeziorany) Łęgajny od XVI w. zamieszkiwała ludność polska, dowodem czego jest m.in. pisana po polsku suplika chłopów szlacheckich do biskupa „poddani wsi Lenganskiej kameratu wartemborskiego”[5]. Według zapisów z lustracji Łęgajn w roku 1658 wieś miała powierzchnię 60 włók. W tym czasie były tam 23 gospodarstwa chłopskie, dwóch dziedzicznych sołtysów oraz jeden wolny właściciel włók z obowiązkiem służby rycerskiej, a także jedna karczma. Chłopi odprowadzali czynsz z 50 włók w wysokości: 241 florenów, 17 groszy i 9 fenigów oraz w naturze 96 kur i 24 gęsi.

Od XVI w. Łęgajny stanowiły dobra gracjalne[6], a ziemie zarządzane przez chłopów przechodziły sukcesywnie pod zwierzchność rodzin szlacheckich. Pod koniec XVI w. oraz na początku w. XVII miały miejsce nadania biskupie części gruntów dla Franciszka Romana, a po nim Pawła Stawickiego. Funkcjonujący obok gospodarstw włościańskich majątek szlachecki wielokrotnie zmieniał właścicieli. Od XVIII w., w związku z tymi dobrami, w Łęgajnach pojawiają się przedstawiciele osiadłej na Warmii szlachty polskiej: Cichowscy, Obrębscy, Helden-Gąsiorowscy, Opęchowscy, Jagodzńscy a także spolszczonych rodzin niemieckich: von der Delhe, von Lellis, od roku 1796 właścicielami była rodzina von Saß, później także von Birckhan i Binder. W 1870 r. w posiadanie tutejszego majątku wielkości 239 ha weszła rodzina Goeldel, której to przedstawicielom przypisuje się fundację, zbudowanej w 1875 r. i poświęconej rok później kaplicy p.w. św. Bonawentury i św. Floriana. Ostatnią właścicielką majątku przed rokiem 1945 była Marga von Teubern.[7]

W roku 1864 na terenie majątku były 4 domy mieszkalne w których mieszkało 59 osób. W tej liczbie było 9 luteran i 50 katolików, w tym 23 Niemców i 36 Polaków. W tym samym roku w części wsi zamieszkanej przez chłopów było 40 domów mieszkalnych, w których żyło 415 osób, wszyscy byli katolikami i posługiwali się językiem polskim.

Zachowana do dziś zabytkowa kaplica p.w. św. Bonawentury i św. Floriana usytuowana jest przy głównej drodze (ul. Olsztyńska) w centrum wsi, na osi północny-zachód – południowy-wschód. Jednokondygnacyjna budowla została wzniesiona na planie prostokąta, z cegieł wiązanych zaprawą glinianą z fugowaniem z zaprawy wapiennej w wątku krzyżowym. Elewacja frontowa, jednoosiowa, zwieńczona jest trójkątnym szczytem i ujęta lizenami, przechodzącymi w sterczyny zakończone piramidkami. Pomiędzy lizenami, powyżej otworu drzwiowego znajduje się nisza z figurą Chrystusa ukrzyżowanego. W czasie remontów pod koniec XX w. stolarka okienna została zmieniona. Zamiast okien łukowych wstawiono prostokątne skrzynkowe okna z barwionymi, ozdobnymi szybami od zewnątrz. Oryginalne wyposażenie wnętrza nie zachowało się.[8]

 

AKT LOKACYJNY WSI ŁĘGAJNY[9]

 Akt lokacyjny Łęgajn

Tłumaczenie aktu lokacyjnego:

28 czerwca 1364 r. Lidzbark Warmiński.

Jan II Stryprock[10], biskup warmiński, przekazuje braciom Gedeke i Hannike 60 łanów[11] ziemi na założenie wsi Łęgajny. Do urzędu sołtysa należy 6 wolnych łanów, na prawie chełmińskim i mała karczma. Przyznaje się mieszkańcom 15 lat wolnizny, po jej upływie podatek będzie wynosił ½ grzywny od łanu, 2 kury na Boże Narodzenie oraz korzec pszenicy i korzec żyta. Podpisano na zamku w Lidzbarku Warmińskim w 1364 r., w opiece kościoła pod wezwaniem Apostołów św. Piotra i Pawła.

Omówienie aktu lokacyjnego:

Imiona Gedeke i Hannike są pruskiego pochodzenia, stąd można wysunąć wniosek, że pierwszymi mieszkańcami wsi byli Prusowie. Łan był odpowiednikiem 16,8 ha, w związku z tym nadanie wyniosło ok. 1008 ha. Okolica była narażona na najazdy Litwinów, czego świadectwem jest zniszczenie miasta Wartberg[12] w 1354 r. - obecnego Barczewa tyle, że położonego wówczas na obszarze Barczewka. Duży czas wolnizny, trwający 15 lat świadczy, że był to obszar trudny do zagospodarowania. Również czynsz płacony przez mieszkańców nie był wysoki - 1 grzywna w średniowieczu była w przybliżeniu odpowiednikiem 180 gram srebra lub 1,5 t. zboża. Podatki były przekazywane dla biskupa warmińskiego. Założenie we wsi karczmy jest świadectwem komunikacyjnej roli Łęgajn i związane było ze szlakiem drogowym. Pierwsza odnotowana nazwa wsi – Langene - przypuszczalnie jest świadectwem istnienia w jej pobliżu umocnienia obronnego, długiego wału podłużnego wraz z zasiekiem zbudowanym ze ściętych drzew. Należy wykluczyć pochodzenie nazwy od „łęgu”, gdyż ta obecna pojawiła się po raz pierwszy dopiero w II połowie XIX w.[13]

 

OKRES PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

Ludność pochodzenia niemieckiego, zamieszkująca teren obecnej parafii w Łęgajnach pod koniec II wojny światowej w dużej mierze uciekała przed zbliżającym się frontem sowieckim. Inni wyjechali do Niemiec już po wojnie. Na ich miejsce osiedlono ludność ze Wschodu, z południa Polski w ramach akcji Wisła. Napłynęła także ludność z centralnej Polski w poszukiwaniu nowych miejsc osiedlenia i pracy.

„Po II wojnie światowej Barczewo, podobnie jak wszystkie inne miejscowości w krótkim czasie przeobraziło się w coś zupełnie innego niż poprzednio. To co przez wieki rozwijało się i ukształtowało, w ciągu kilku miesięcy zostało przerobione na całkiem inną miejscowość, inny teren. Odcięto korzenie. Nawet po największych kataklizmach na świecie ludzie i kraje nawiązują do tego, co było. Ale tutaj wymieniono ludność a nawet wyeliminowano historię. Ziemia stała się jakby niczyja, jakby tam wcześniej nic nie istniało.[14]

W obecnej parafii Łęgajny ludność jest wymieszana i można wyróżnić kilka głównych faz napływu. Do pozostających po wojnie autochtonów dołączyła pierwsza grupa osiedleńców powojennych. Druga fala osiedlenia była związana powstającym w połowie lat 60-tych kombinatem ogrodniczym. Kolejna liczniejsza grupa zaczęła się osiedlać w Łęgajnach i przyległych wioskach pod koniec ubiegłego wieku, kiedy zmienił się kierunek migracji ludności miejskiej wybierającej coraz częściej podmiejskie wsie na miejsce swego osiedlenia. Szczególnie korzystny stał się dla Łęgajn fakt zamknięcia ulokowanego tu wysypiska śmieci, które wielu ludzi wcześniej odstraszało swoim wyglądem, fruwającymi śmieciami i wyziewami.[15]



[1] A. Mackiewicz, Sprawozdanie z sondażowych badań archeologicznych przy ścianie kaplicy p.w. św. Bonawentury i św. Floriana w miejscowości Łęgajny, Stawiguda 2013, s. 4.

[2] Zasadźca (łac.  Locator, 1180 Schultetus, 1249 Sculte) - w średniowieczu człowiek, który w imieniu właściciela ziemi i na podstawie uzyskanego od niego przywileju lokacyjnego zajmował się organizacją prac mierniczych w obrębie zakładanej lub przelokowywanej wsi lub miasta, tworzeniem miejsc do prowadzenia handlu (jatek i kramów), oraz sprowadzaniem potrzebnych fachowców de diversis climatibus i osiedlaniem ich na terenie objętym lokacją. Dla wsi najważniejszy był młynarz, kowal, specjalista od osuszania gruntów, dla miast rzemieślnicy różnych specjalności i kupcy.

[3] Włóka – dawna (średniowieczna) miara powierzchni, odpowiadająca wielkością łanowi chełmińskiemu. Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej pisał: Ody morgiem czyli jutrzyną nazwano taką przestrzeń roli, którą można było parą wołów zaorać przez dzień od rana, to włóka oznaczała większe pole, które po zoraniu lub posiewie potrzeba było włóczyć czyli bronować także cały dzień. Do włóki chełmińskiej i polskiej przywiązano następnie znaczenie przestrzeni 30-morgowej czyli, jak ją matematycznie określano, długiej 300 a szerokiej 30 prętów, licząc pręt po łokci warszawskich 7 i pół. Włóka tem się różniła od łanu, że oznaczała przestrzeń orną czyli włóczną, gdy łan oznaczał pewien wymiar (w różnych stronach rozmaity) całego gospodarstwa, więc z łąkami, wygonami i t. d. Ponieważ mórg litewski był o ćwierć większy od nowopolskiego, więc w tym samym stosunku i włóka litewska jest większą od polskiej. W Wielkopolsce włókę roli zwano często z niemiecka hubą lub hufem. Jak morgi tak i włóki bywały kilku wymiarów; w królewszczyznach mierzono na 33 morgowe. Nazwa ta bywała często synonimem łana, była w szerokim użyciu na Mazowszu i na wschodnich terenach Rzeczypospolitej.

­  1 włóka (nowochełmińska), 1 włóka chełmińska (staropolska) = 30 morg = 17,955 ha = 179550 m2

­  1 włóka "nowopolska" (od 1819 roku) = 30 morg = 16,79616 ha

­  1 włóka (reńska) = 30 mórg = 76597,63 m2

­  1 włóka olecka = 2 włóki i 1,29 morgi magdeburskiej

http://pl. wikipedia. org/wiki/W%C5%82%C3%B3ka_%28miara_powierzchni%29 13 maja 2011.

[4] Prawo chełmińskie niem.  Kulmer Recht, łac. Jus Culmense vetus – odmiana prawa magdeburskiego powstała około 1233 w Chełmnie i Toruniu, używana głównie na Pomorzu, Prusach, Mazowszu, Warmii i Podlasiu. Na skutek zarządzenia Kazimierza Jagiellończyka od 1476 obowiązywało wszystkich mieszkańców Prus Królewskich (także szlachtę). Najstarsze dokumenty to Kulmer Handfeste Hermanna von Salza z 1232 i Alte Kulm z XIV wieku. Nigdy nie uzgodniono oficjalnej kodyfikacji. W praktyce stosowano głównie wydane drukiem projekty kodyfikacji z lat 1566, 1580 oraz 1594.

[5] A. Szorc, Dominium Warmińskie 1243-1772, Olsztyn 1990, s. 250.

[6] Dobra gracjalne - to dobra z ograniczonym prawem własności.

[7] A. Mackiewicz, Sprawozdanie z sondażowych badań archeologicznych przy ścianie kaplicy p.w. św. Bonawentury i św. Floriana w miejscowości Łęgajny, Stawiguda 2013, s. 5.; http://przystaneklegajny.ownlog. com/2010,archiwum. html 13 maja 2011.

[8] A. Mackiewicz, Sprawozdanie z sondażowych badań archeologicznych przy ścianie kaplicy p.w. św. Bonawentury i św. Floriana w miejscowości Łęgajny, Stawiguda 2013, s. 5.

[9] Fotokopia aktu lokacji wsi Łęgajny z Codex Diplomaticus Varmiensis http://przystaneklegajny. ownlog. com/2010,archiwum. html 13 maja 2011.

[10] Jan II Stryprock  urodził się w około 1300 r. W dokumentach wymieniany jako Jan II Stryprock, Striprock i Streifrock. Bp. warmiński w latach 1355-1373. Był dostojnikiem wyróżniającym się w gronie fromborskiej kapituły katedralnej. Od 14 października 1328 r. był kustoszem kapitulnym, w 1343 r. został wikariuszem generalnym diecezji warmińskiej. Po śmierci Hermana z Pragi przez pięć miesięcy zarządzał Warmią. Był postacią znaną i cieszył się dużym autorytetem. Do lokowania i powstania pierwszej osady w 1329 r. w miejscu dzisiejszego Barczewa, doszło za jego sprawą. Był kontynuatorem przedsięwzięć swych poprzedników. Po wyborze na biskupa 2 sierpnia 1355 r. i udał się do Awinionu i w połowie tego roku uzyskał potwierdzenie swego wyboru przez papieża Innocentego VI. Biskup Stryprock zdołał wyjednać od cesarza Karola IV tzw. złotą bullę, w której rządca diecezji warmińskiej jest tytularnym księciem Rzeszy. Dbał o rozwój religijności. W 1363 r. powiększył liczbę kanonii w kapitule katedralnej z 16 do 24. Powołał urząd dziekana w kościele kolegiackim w Dobrym Mieście. Za jego przyzwoleniem w widłach rzek Pisa i Kiermas ponownie ulokowano Wartberg, gdzie 6 czerwca 1364 r. na zasadźcę wyznaczył Henryka z Łajs. Miesiąc później, 4 lipca 1364 r. nadał przywilej miejski, oparty na prawie chełmińskim. Potem w pobudowanym zamku biskupiego przebywał kilkakrotnie. Doprowadził do rozkwitu swoją domenę i wiele zrobił dla Kościoła i grodu nad Pisą. Był kontynuatorem przedsięwzięć swych poprzedników. Prowadził z Krzyżakami proces o część Puszczy Galindzkiej, ale nie odnosił sukcesów wobec arbitralnej postawy wielkiego mistrza Winryka von Kniprode. Biskup warmiński Jan II Stryprock wiosna 1373 r. udał się do kurii papieskiej w Awiniomie ze skargą i tam zmarł. Podejrzewano, że został otruty przez Krzyżaków. Zmarł 1 września 1373 r. w Awinionie i pochowano go w miejscowym kościele dominikańskim. Fox U., Kirchspiel Alt-Wartenburg im Ermland 1325-1985, 1989, s. 35; „Heimatbrief” - Kreisgemeinschaft Allenstein-Land e. V., 1993, nr 24, s. 17. – wymienia jako Johann Streifrock; „Heimatjahrbuch” - Kreisgemeinschaft Allenstein-Land e. V., 1997, nr 28, s. 30; Koziełło-Poklewski B., „600 lat Barczewa”, 1964, s. 8 i 15; Dadas Wł., Kościoły i klasztory o. o. Franciszkanów w Barczewie; Szorc A., Dzieje Diecezji Warmińskiej (1243-1991), 1991, s. 31; Warmia i Mazury, Zarys dziejów,1985, s. 809; Chłosta J., Słownik Warmii, 2002, s. 337. Zob. http://www. zenderowski. gower. pl/a-barczewo/11925. htm 12 maja 2011.

[11] Łan (łac.  laneus, cs.  lán, niem.  Lahn lub Hube, w dialekcie szwabskim również hueb, huebm, hufe) – dawna jednostka podziału pól wspólnoty w średniowiecznej Europie Zachodniej. Jednostka ta służyła pomiarom powierzchni i długości ziemi przeznaczonej pod zasiewy, zgodnie z przywilejem nadanym osadnikowi przez głowę panującą z przeznaczeniem do uprawy. W Polsce i w Czechach od XIII wieku była to jednostka miernicza dla określania rozmiarów podstawy uposażenia chłopa osadzonego na wsi na prawie niemieckim. Podobnie jak czeski lán polski łan wywodzi się od wyrazu Lehen występującego w języku staro-wysoko niemieckim oznaczającego pierwotnie lenno (dzierżawę ziemi). Obszar 1 łana odpowiadał powierzchni średniej wielkości chłopskiego gospodarstwa feudalnego. Łan dzielił się na zagony, te z kolei na skiby.

[12] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 13, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914. zob. http://dir. icm. edu. pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIII/117 12 maja 2011.

[13] Opracował Robert Klimek. http://przystaneklegajny. ownlog. com/2010,archiwum. html 13 maja 2011.

[14] W. Lipscher, Barczewo w Europie czyli ojczyzną człowieka jest drugi człowiek, Olsztyn 2005, s. 35.

[15] Na ten temat toczyły się liczne dyskusje również w prasie. http://www.oocities.org/zielonirp/artykulynowe.htm 11 października 2012.