Kaplityny

Kaplityny – Kaipletyn 1364 r. nazwa występuje w Codex Diplomaticum Vartmiensis w akcie lokacyjnym. W 1409 r. Kaypletin, 1587 – Kapoletein, 1615  – Kaplitenen, Kapelteinen, 1688  – Kaplitainen, 1755 – Capiteinen, 1790 – Capliteinen, 1868 – Capitainen, 1879 – Kaplityny.

Nazwa pruska o niejasnej etymologii.[1]

Akt lokacyjny Kaplityn

 Wojciech Zenderowski

Historia jednej wsi[2]

Wieś leżąca na południowo-zachodnim krańcu gminy, oddalona o 5 km od Barczewa otoczona sosnowymi lasami, z ciekawą przeszłością i do końca nie spisaną historią. Wieś leżąca w zlewisku rzek nad Kanałem Elżbiety, położona przy trasie Olsztyn – Augustów ma wyjątkowo malownicze otoczenie. Według źródeł historycznych, pierwsza wzmianka dotycząca wsi pochodzi z roku 1364 kiedy to, według zakonnych kronikarzy, została ona lokowana nad strugą zwaną dawniej Sortex (dzisiejsza rzeczka Kiermas). Za czasów pogańskich Prusów, w tym miejscu znajdowało się pole zwane „Campus Kautyn”, i nie było jeszcze osady.

18 marca 1364 roku biskup warmiński Jan II Stryprock wystawił przywilej na 4 włóki na prawie pruskim, dwom pruskim braciom Gedete i Erwike. Od tej pory wieś stanowiła własność biskupów warmińskich. Do braci Gedete i Erwike należało sprowadzenie osadników. Za to mieli służyć konno w wojnie i pomagać stawiać i naprawiać grody. Ponadto otrzymali prawo łowienia ryb w Jezierzo Wummeling (Umląg), na własne potrzeby i małymi narzędziami. W przywileju zawarto także, że byli oni zwolnieni przez 14 lat zwolnieni z dalszych wypraw. A z chwilą kiedy kraj był w potrzebie, mieli pod broń stanąć i rozkazy czynić.

Nazwa wsi pochodzi od nazwiska Prusa Kaipletyn. W dokumentach wymieniano także nazwę wsi – Caipletyn i Caipletein. W 1364 roku podobny przywilej otrzymali na kolejne 4 włóki prusacy Willun i Piotr Quemüsye. 22 maja 1409 roku biskup warmiński Henryk IV Vogelsang odnowił przywilej na 4 włoki Mikołajowi Wissike, a 6 kwietnia 1483 roku biskup warmiński Mikołaj Tungen nadał osadnikom prawo chełmińskie w miejscu dotychczasowego pruskiego. Wówczas było 26 włók. Pierwsze wzmianki o karczmie we wsi pochodzą z roku 1600. W roku 1656 wieś liczyła 28 włók, gospodarzyło w niej 5 gburów[3], był jeden sołtys i jedna karczma. Roczny czynsz wynosił owsa 28 funtów i 30 kur. Czynsz we florenach wynosił 148. Później 6 włók wolnych otrzymał Landshaupt, montelarz biskupi. W 1702 roku, wymieniano jako wieś osadników. Po rozbiorze Polski (1772 r. ) rząd pruski zabrał wieś i wydał na własność prywatną. W roku 1807 mieszkańcy wsi Kaplityny zmuszeni byli do odpłacenia długów wojskowych. W tym okresie Las Kaplityński w większej części został wycięty i zamieniony na łąki i dano go w zastaw miastu Wartembork. Większość mieszkańców stanowili katolicy i mówiący po polsku.

Z dawnych historycznych źródeł wiemy, że począwszy od XV wieku była to wieś typowo polska. Mieszkańcy w większości katolicy, posługiwali się językiem polskim i warmińską gwarą. Na podstawie spisu ludności z 3 grudnia 1861 roku, opracowanego przez Grunnenberga (1864 r. ) we wsi nie było podówczas ani jednego Niemca czy mieszkańca mówiącego tym językiem. W 1886 roku w Kaplitynach powstała mała biblioteczka, która podlegała pod Towarzystwo Czytelni Ludowych, a w 1910 roku Towarzystwo Polskie. W roku 1910 wieś liczyła 194 Polaków, którzy czuli się swobodnie.

Podczas działań w pierwszej wojnie światowej, pomimo polskiego charakteru, wieś nie ucierpiała, jednak okres międzywojenny nie należał do łatwych. Mieszkańcy nie poddawali się germanizacji. Wszyscy posługiwali się językiem polskim. W tym czasie zrodził się zamiar zorganizowania we wsi polskiej szkoły. 18 marca 1920 roku podpisali się pod memoriałem skierowanym do Komisji Międzysojuszniczej, w sprawie otwarcia polskich szkół na Warmii, nie wymieniając swojej wsi. Jednak w plebiscycie mieszkańcy Kaplityn oddali 120 głosów za Niemcami, a tylko 20 za Polską. Takiego obrotu sprawy nikt nie przewidział. Po przegranym plebiscycie biblioteka mieszcząca się w domu Sznarbachów ponownie rozpoczęła wypożyczać książki. W jej zasobach było 50 woluminów. Od roku 1920 kierował nią Franciszek Schnarbach, a w latach 1934-1939 Maria Orłowska. Biblioteka funkcjonowała jako oddział Centralnej Biblioteki Polskiej w Niemczech. W 1939 roku liczyła 102 tomy, a liczba czytelników kształtowała się w zależności od presji hitlerowców.

Po przegranym plebiscycie, do wybuchu drugiej wojny w Kaplitynach działało Koło Związku Polaków w Niemczech (1922-1939), do którego należało 4 osoby: Paul Anielski, Jan Brosch, Elżbieta Schnarbach i Franciszek Schnarbach. Działało także Towarzystwo Młodzieży. Mężem Zaufania IV Dzielnicy Związku Polaków w Niemczech był Jan Brosz. Po rozpoczęciu drugiej wojny światowej wszystko się zmieniło. Nastał okres prześladowań i represji ze strony nazistów. Pomimo groźby aresztowania przez gestapo we wsi było wielu, którzy obstawali za Warmią w granicach Rzeczpospolitej. Do najaktywniejszych bojowników o polskość należała rodzina Sznarbachów. W ich mieszkaniu odbywały się zebrania. Z tego powodu Sznarbachowie nękani byli przez niemiecką policję częstymi grzywnami za rzekome naruszanie przepisów porządkowych. W tym czasie zarówno ojciec Franciszek Sznarbach jak i i jego syn, również Franciszek, wracali niejednokrotnie do domu pobici przez bojówkarzy niemieckich.

W czasie działań wojennych wieś prawie nie ucierpiała. 24 stycznia 1945 roku, do Kaplityn wkroczyły wojska Armii Radzieckiej. Z ich rąk zginęło dwóch mieszkańców. Inaczej wyglądała sytuacja kiedy to pod koniec stycznia 1945 roku pod Krupolinami czerwonoarmiści wymordowali kilkuosobową grupę osób będących w Mokinach na przymusowych robotach, w tym dwóch jeńców wojennych. Wszystkich pogrzebano w pobliskim lesie przy Kaplitynach. Tylko 7 lutego 1945 czerwonoarmiści deportowali na wschód jedną osobę pochodzącą z Kaplityn.

Po roku 1945, Kaplityny stały się wsią sołecką. Sołectwo obejmowało wieś Kaplityny oraz osadę Sapunki. W 1996 roku w Kaplitynach zamieszkiwało 128, a w 2003 roku 206 mieszkańców.

Dziś we wsi, obok dawnych zabudowań, odnaleźć można warmińskie kapliczki, oraz drewniana dzwonniczka słupowa z XIX w. Obok Kaplityn, w kierunku Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, biegnie droga E-16, natomiast przez wieś zielona trasa rowerowa i szlaki wędrowne. Mieszkańcy Kaplityn mogą poszczycić się, że w sierpniu 1958 roku, małą rzeczką, która przepływa przez ich wieś, w wraz z grupą, kajakiem przepływał nowo mianowany biskup Karol Wojtyła. Dziś szlak ten nazwany jest Szlakiem Kajakowym ks. bp Karola Wojtyły – późniejszego papieża Jana Pawła II.

 

Geschichte [4]

  • 1785: Das Königliche Dorf mit 42 Feuerstellen gehört zum Amt Wartenburg im Kreis Heilsberg im Ostpreußischen Cammer-Departement.
  • 1817: Das Amt Wartenburg – und damit auch Lengainen – kommt zum neugegründeten Kreis Allenstein.
  • 15.05.1845: Die Ortschaft hat sich an den Reparaturkosten der kath. Kirche zu Wartenburg zu beteiligen.
  • 19.06.1845: Für die Arbeitsstelle auf den Wegen bei Lengainen ist Gelegenheit zur Beschäftigung vorhanden. Auch Gespann haltende Einsassen können dort Verdienst finden.
  • 28.03.1851: Auf dem Viehmarkt zu Wartenburg ist dem Bauerwirthen Certa aus Lengainen eine Stute gestohlen worden.
  • 12.04.1851: Der Köllmer Anton Krämer ist zum Schulzen gewählt und vereidigt worden.
  • 08.08.1855: Im Dorf ist ein toller Hund gewesen, der daselbst mehrere Hunde gebissen hat und getötet wurde.
  • 03.12.1861: Das Dorf hat eine Fläche von 3616 Morgen 77 Dez sowie 40 Wohnhäuser mit 415 katholischen und polnischsprachigen Einwohnern.
  • 29.05.1863: Dem Veteranen Anton Bär wurde von der Königlichen Regierung zur Unterstützung hilfsbedürftiger Krieger de 1806/15 eine extraordinaire Unterstützung von 3 Thlr gewährt.
  • 08.06.1863: Rittergutsbesitzer Kickton wurde zum Comittee-Mitglied der Allensteiner Kreis-Corporation für Meliorations-Angelegenheiten gewählt.
  • 16.11.1863: Der Eigenkäthner Joseph Hermanski hat die Haussteuer zu zahlen.
  • 12.08.1867: Von diesem Tage bis zum 24.08. wird die Brücke über den Pissafluss auf dem Wege von Lengainen nach Alt Wartenburg üumgebaut.
  • 07.05.1874: Bildung des Amtsbezirks Lengainen Nr. 11 aus den Landgemeinden Bogdainen, Caplitainen, Fittigsdorf und Lengainen sowie den Gutsbezirken Lengainen und Schippern.
  • 01.01.1883: Der Amtsbezirk Lengainen umfasst die Landgemeinden Bogdainen, Caplitainen, Fittigsdorf und Lengainen und die Gutsbezirke Lengainen und Schippern und den Bogdiner See.
  • 09.04.1902: Besitzer August Gehrmann in Lengainen wird Amtsvorsteher für 6 Jahre.
  • 01.12.1905: Die Landgemeinde hat eine Fläche von 938,5 ha sowie 40 Wohnhäuser mit 557 Einwohnern (4 Protestanten, 553 Katholiken). Als Muttersprache geben 70 Einwohner deutsch und 487 polnisch an.
  • 01.01.1908: Der Amtsbezirk Lengainen umfasst die Landgemeinden Bogdainen, Fittigsdorf, Kaplitainen und Lengainen sowie die Gutsbezirke Lengainen, Schippern und Seebezirk (teilweise).
  • 11.03.1908: Besitzer August Gehrmann in Lengainen wird Amtsvorsteher für 6 Jahre.
  • 1913: Besitzer Gehrmann in Lengainen ist Amtsvorsteher vom Amt Lengainen.
  • 1921: Binder in Lengainen ist Amtsvorsteher vom Amt Lengainen.
  • 1927: Hermanski ist Amtsvorsteher und Standesbeamter vom Amt Lengainen.
  • 30.09.1928: Eingliederung der Gutsbezirke Lengainen und Schippern in die Landgemeinde Lengainen; Eingliederung des Gutsbezirks Seebezirk (Bogdainer See) in die Landgemeine Bogdainen.
  • 01.09.1931: Der Amtsbezirk Lengainen umfasst die Landgemeinden Bogdainen, Fittigsdorf, Kaplitainen und Lengainen.
  • 1932: Schulz in Lengainen ist Amtsvorsteher vom Amt Lengainen und Schiedsmann. Hermanski ist Standesbeamter.
  • 01.01.1945: Der Amtsbezirk Lengainen umfasst die Gemeinden Bogdainen, Fittigsdorf, Kaplitainen und Lengainen.

 


[1] A. Pospiszyl, Toponimia południowej Warmii. Nazwy miejscowe, Olsztyn 1987, s. 63.

[3] Gburzy – gburowie (st. wys. niem.  giburo) – w XVXIX wieku, na Pomorzu, gospodarze, zamożni chłopi, posiadający własne duże gospodarstwa (tzw. gburstwa), od jednego do dwóch łanów. W większości wolni. http://pl. wikipedia. org/wiki/Gburzy  – 13 maja 2011