MAŁŻEŃSTWO W DOKTRYNIE KATOLICKIEJ

ks. Ryszard Andrukiewicz

 MAŁŻEŃSTWO W DOKTRYNIE KATOLICKIEJ

1. Małżeństwo w Piśmie Świętym

Idea małżeństwa to centralny temat Starego Testamentu. Przewija się on przez całe dzieje Narodu Wybranego. Małżeństwo jest prototypem przymierza Boga z ludźmi. Miało ono ścisłe powiązanie z religią. Potwierdzeniem tego są dwie relacje o stworzeniu człowieka w Księdze Rodzaju. W relacji jahwisty wyrażone jest przy pomocy języka mistycznego odniesienie mężczyzny do kobiety[1], jako odniesienia do siebie dwu dwupłciowych form gatunku ludzkiego, które stanowią podstawę małżeństwa: „A z żebra które wyjął z człowieka, ukształtował Pan Bóg kobietę i przyprowadził ją do człowieka”[2]. Z tego opisu wynika, że kobieta została stworzona przez Boga z ciała mężczyzny, by być dla niego pomocą. Zaś różnica płci pojęta jest jako cielesne łączenie się mężczyzny z kobietą w małżeństwie. Zostaje ono ustanowione jako małżeństwo jednożenne pod kątem widzenia przezwyciężenia samotności człowieka, a także zapewnienia mu ze strony równego mu w człowieczeństwie współmałżonka. Występuje porównanie miłości Boga Jahwe do swego niewiernego ludu z miłością wzajemną małżonków w małżeństwie monogamicznym[3]. Głównym celem małżeństwa w Starym Testamencie jest podkreślone jednocześnie rodzenie potomstwa[4], szczególnie synów, którzy zapewniali trwałość rodów[5]. Za błogosławieństwo i dar Boży uważano posiadanie dzieci przez rodziny[6]. „Oto dzieci są darem Pana, podarunkiem jest owoc łona”[7]. Bezdzietność uważano za karę Bożą, hańbę i nieszczęście dla kobiety[8].

ST uwzględnia również wartości osobowe w małżeństwie. Stanowią one podstawę szczęścia. Do nich zalicza się miłość, zgodę i wzajemną pomoc małżonków[9]. Małżeńska miłość oblubieńcza to istotna rola w ST. Po zawarciu małżeństwa oraz wzniosłego sensu małżeństwa czułości małżonków, a także przed zawarciem[10]. Stąd można wywnioskować, że Izrael znał głębszą wartość małżeńskiej miłości, z czym było związane coraz częstsze praktykowanie jednożeństwa. Prorocy uznali małżeństwo, które ukazuje rzeczywistość przymierza między Bogiem a ludźmi. Jest to miłość oblubieńcza Boga do Narodu Wybranego.

W pismach nowotestamentalnych symbol małżeństwa jest ukazany jako środek objawienia przymierza z Bogiem. Symbol ten jest odniesieniem do Chrystusa i Kościoła ziemskiego oraz Chrystusa i Kościoła niebiańskiego[11].

Jezus rozpoczął swoją publiczną działalność od obecności na uroczystości w Kanie Galilejskiej[12]. Kościół nadaje wielkie znaczenie obecności Jezusa na godach w Kanie. Można tu dostrzec potwierdzenie, że małżeństwo jest czymś dobrym[13]. W NT można wyróżnić istotne prawdy Objawienia Bożego oraz wypowiedzi przyjęte z epoki ST. Sam Jezus w swoim nauczaniu zawiera istotne prawdy chrześcijańskie. Są nimi prawdy o boskim pochodzeniu małżeństwa, o jego jedności i nierozerwalności, o podporządkowaniu małżeństwa celowi eschatologicznemu i związanej z nim bezżenności. Syn Boży widzi w małżeństwie instytucję ustanowioną od początku przez Boga jako nierozerwalną wspólnotę życiową jednego mężczyzny z jedną kobietą. Przywraca małżeństwu pierwotny sens, oznajmiając, że jest ono nierozerwalne. Chrystus ujmuje małżeństwo jako rzeczywistość mającą swój początek w porządku stworzenia[14].

Św. Paweł w swoich listach wyróżnia prawdy Objawienia Bożego oraz wypowiedzi przyjęte ze ST. W nauczaniu Pawłowym wyróżnić można pierwsze istotne prawdy chrześcijańskie o małżeństwie, także czasowo uwarunkowane, które odzwierciedlają elementy kultury izraelskiej. Jedną z tych prawd jest zakaz rozrywania małżeństwa[15]. Paweł wymienia je jako wyraźne przykazania Pana, jak i zakaz ponownego zawierania małżeństw przez rozwiedzionych[16].

Pismo Święte ukazuje, że mężczyzna i kobieta zostali stworzeni wzajemnie dla siebie. Pan Bóg w Piśmie Świętym wyraźnie uczy, czym jest małżeństwo, jakie są jego cele i istotne przymioty. Małżeństwo według myśli Bożej jest nierozerwalne i monogamiczne. Z woli Chrystusa podlega ono opiece Bożej. Przymierze między Bogiem i Jego Ludem jest dopełnione i zrealizowane w Chrystusie, a Eucharystia jest wypełnieniem Nowego Przymierza.

2. Ustanowienie sakramentu małżeństwa

Sakrament to ustanowiony przez Chrystusa znak widzialny, który wskazuje i przekazuje łaskę. W Kościele katolickim i prawosławnym przyjmuje się 7 sakramentów, w tym małżeństwo[17].

Małżeństwo zostało ustanowione przez Jezusa Chrystusa. Dzięki temu zapewnia ono małżonkom łaski umożliwiające im wypełnianie odpowiednich wymogów i obowiązków, wynikających z udzielenia sobie sakramentu. Źródłem tych łask jest uświęcenie małżeństwa przez Chrystusa, czego wyrazem była obecność i cud na weselu w Kanie Galilejskiej. Chrystus swoją obecnością zaakceptował rzeczywistość małżeństwa[18].

Chrystus uznał godność małżeństwa i podniósł je do rangi sakramentu. Zaś św. Paweł porównał je do związku Chrystusa z Kościołem, nazywając je „sakramentem wielkim w Chrystusie i w Kościele”[19].

Teologowie twierdzą, że ustanowienie sakramentu miało miejsce wówczas, gdy Chrystus potwierdził nierozerwalnosć małżeństwa. Owa nierozerwalność decyduje o szczególnym podobieństwie małżeństwa do nierozerwalnej komunii Chrystusa z Kościołem. Inna opinia o ustanowieniu sakramentu jest taka, że powstał on w 40-dniowym okresie po Zmartwychwstaniu, gdy Chrystus, spotykając się z Apostołami, nauczał o Królestwie Bożym[20]. W świetle teologii współczesnej wystarczy pewność, że Chrystus założył Kościół jako sakrament podstawowy, czyli trwały, widzialny znak Jego zbawczej obecności w świecie[21]. Fakt, że Kościół jest takim sakramentalnym organizmem uobecniającym uwielbiebie Pana, decyduje o tym, że cała jego działalność posiada charakter sakramentalny. Można mówić, iż Chrystus jest twórcą sakramentu, gdyż On jest założycielem uniwersalnego sakramentu Kościoła[22].

Sakramentalną godność małżeństwa Kościół uświadamiał sobie stopniowo, odczytując zadania Chrystusa. Chrystus ucząc o Królestwie Bożym mówił także o małżeństwie. Wezwał do realizacji jego pierwotnego ideału, był obecny na godach w Kanie.

Pan Jezus nie ustanowił jakiejś nowej formy małżeństwa, nowych rytów i znaków, czy nowej formy zawierania małżeńskiego przymierza. Zaakceptował bowiem pierwotny kształt i sens nadany mu przez Boga w akcie stworzenia. Odrzucił jedynie to wszystko, co z powodu „twardości serc”[23] wypaczało w dziejach ludzkości pierwotny zamysł Stwórcy wobec małżeństwa.

Odpowiedzi na pytanie: co to znaczy, że małżeństwo jest sakramentem Chrystusa? udziela Jan Paweł II. Chrystus objawia pierwotną prawdę małżeństwa oraz co było istotą tego zamysłu Boga wobec każdego małżeństwa: „Objawienie to osiąga swą pełnię ostateczną w darze miłości, który słowa Boże daje ludzkości, przyjmując naturę ludzką i w ofierze, którą Jezus Chrystus składa z siebie samego na krzyżu dla swej Oblubienicy Kościoła. W ofierze tej odsłania się całkowicie ów zamysł, który Bóg wpisał w człowieczeństwo mężczyzny i kobiety od momentu stworzenia i małżeństwo ochrzczonych staje się w ten sposób rzeczywistym znakiem nowego i wiecznego Przymierza zawartego we Krwi Chrystusa”[24]. Małżeństwo, które do czasów Chrystusa było czymś naturalnym, staje się mocą Jego łaski sakramentem, staje się znakiem obecności Boga. Przez sakrament małżeństwa Chrystus jest obecny wśród małżonków. „Co więc Bóg złączył, niech człowiek nie rozdziela”. Chrystus akceptuje to wszystko, co Bóg Ojciec ustanowił w dziele stworzenia[25].

Małżeństwo ze względu na swe wielkie zadania w odniesieniu do dzieła zbawienia jest sakramentem[26].  Jest ono jednym z tych szczególnych środków Zbawienia, w których Bóg spotyka się z człowiekiem, uzdrawia go i włącza w swoje wewnętrzne życie miłości. Przez to udziela mu swej mocy, łask i charyzmatów niezbędnych do postępowania na drodze zbawienia. Objawienie pierwotnej prawdy dokonało się nie tylko przez nauczanie Jezusa, ale przede wszystkim w Nim samym, w Jego bosko-ludzkim bycie, w tajemnicy Jego Wcielenia i Paschy. Sakramentalny wymiar małżeństwa zakorzeniony jest we Wcieleniu Odwiecznego Słowa, tzn. w tajemnicy Paschalnej Chrystusa, czyli w Jego ofiarnej śmierci dla Kościoła – Oblubienicy, w Zmartwychwstaniu, posłaniu Ducha Świętego, w misterium zjednoczenia Chrystusa z ludzkością.

3. Sakrament małżeństwa znakiem miłości oblubieńczej Chrystusa i Kościoła

Sakrament małżeństwa wszczepia człowieka w tajemnicę męki i Zmartwychwstania Chrystusa. Zobowiązuje on małżonków do kształtowania swej miłości na wzór miłości Chrystusa do Kościoła i Kościoła do Chrystusa. „Mężowie miłujcie żony wasze, jak Chrystus umiłował Kościół aż do krzyża i wydał zań samego siebie, aby go uświęcił[27]. Chrystus umiłował Kościół aż do krzyża. Taką samą tajemnicę miłości wiernej i wielkodusznej mają zrealizować swym życiem małżonkowie[28]. Wynika z tego, że miłość Chrystusa do Kościoła jest miłością uświęcającą. Miłość małżonków ma być również miłością uświecającą, co wynika z istoty sakramentu małżeństwa. W rodzinie, jak i w Kościele, uwidacznia się stwórcza moc Boża oraz dar ofiary Jezusa Chrystusa. Małżeńskie Przymierze jest odbiciem Chrystusowego Przymierza w Eucharystii Kościoła[29]. Głębię całego Misterium Chrystusa dostrzegł św. Paweł. W świetle Objawienia wskazuje na małżeństwo wierzących jako uprzywilejowany znak tego misterium oblubieńczej miłości Chrystusa do swego Kościoła oraz realne w nim uczestnictwo[30].

Do myśli biblijnej św. Pawła nawiązuje wielokrotnie Sobór Watykański II , osadzając w chrześcijaństwie małżeństwo w kontekście Nowego Przymierza miłości, Paschalnego Misterium Chrystusa oraz oblubieńczej miłości do Kościoła[31]. Chrześcijanie włączeni przez chrzest w Misterium Chrystusa wiedzieli, że poprzez związek małżeński łączą się w Chrystusie[32]. Małżonkowie złączeni więzami miłości zawsze są sakramentem, czyli znakiem Chrystusa i Kościoła. Każdy przejaw ich życia nabiera objawów nadprzyrodzonych. Miłość ich staje się miłością zbawczą, gdyż uczestniczy w miłości, jaką Chrystus kocha i zbawia Kościół[33]. Chrystus jest Głową i Oblubieńcem swego Kościoła, tak samo mąż jest głową i oblubieńcem swojej żony.

Małżeństwo chrześcijańskie nie jest tylko związkiem dwojga osób. Jest mocno zakotwiczone w Paschalnym Misterium Chrystusa, które jest przedłużane w Jego Kościele. Toteż specyfiką chrześcijańskiego małżeństwa jest zdolność objawienia więzi, która łączy Chrystusa jako Oblubieńca z Kościołem – Oblubienicą[34]. Małżeństwo wskazuje już nie tylko na miłość Boga do człowieka, ale od momentu Wcielenia ma głębszy sens i wymiar. Wyraża związek Chrystusa z Kościołem. „Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją i będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica to wielka w odniesieniu do Chrystusa i Kościoła”[35].

Małżeństwo jest znakiem osobistej jedności Chrystusa i znakiem kontynuacji Jego miłości do Ludu Bożego w historii Zbawienia[36]. Uczestnictwo małżonków w Tajemnicy Paschy Chrystusa polega nie tylko na tym, że są oni znakiem Jego miłości do Kościoła, lecz tę samą miłość przedłużają w historii. Chrystus utożsamia się z każdym z małżonków po to, aby wspólnie ukazywali Jego miłość do ludu. Więź ze Zbawieniem istniejąca i rozwijająca się stale w życiu małżeńskim sprawia, że jest ono najwspaniajszym i najtrwalszym znakiem Kościoła. Związek ten jest nieomylnym znakiem sakramentalnym największej miłości osobowej, jaką Zbawiciel umiłował Kościół. Oblubieniec nigdy nie opuszcza swej Oblubienicy, nabytej przez Misterium Paschalne, tak mąż i żona przez sakramentalny związek uczestniczą w tej jedności Chrystusa i Kościoła. Komunia między Bogiem i ludźmi znajduje swoje ostateczne wypełnienie w Jezusie Chrystusie – Oblubieńcu. Oblubieniec miłuje ludzkość i oddaje się jej jako Zbawiciel, jednocząc ją w swoim ciele. Objawia On pierwotną prawdę małżeństwa, prawdę o „początku”[37], wyzwalając człowieka od twardości serca, uzdalnia go do urzeczywistnienia w pełni tej prawdy. Objawienie osiąga pełnię ostateczną w darze miłości, które Słowo Boże daje ludzkości, przyjmując naturę ludzką i w ofierze, którą Jezus Chrystus składa z siebie samego na Krzyżu dla swej Oblubienicy – Kościoła. W tej ofierze odsłania się całkowicie ów zamysł, który Bóg wpisał w człowieczeństwo mężczyzny i kobiety od momentu stworzenia[38]. Małżeństwo ochrzczonych staje się w ten sposób rzeczywistym znakiem Nowego Przymierza, zawartego we krwi Chrystusa. Duch, którego Pan użycza, daje nowe serce i uzdalnia mężczyznę i kobietę do miłowania siebie tak, jak Chrystus nas umiłował. Poprzez chrzest bowiem mężczyzna i kobieta zostają definitywnie właczeni w Nowe Przymierze i Wieczne Przymierze – w Przymierze Oblubieńcze Chrystusa z Kościołem. Z racji tego niezniszczalnego włączenia ta głęboka wspólnota życia i miłości małżeńskiej ustanowiona przez Stwórcę doznaje wywyższenia i włączenia w miłość oblubieńczą Chrystusa, zostaje wsparta i wzbogacona Jego mocą zbawczą[39]. Wzajemny związek małżonków staje się tym bardziej nierozerwalny na mocy sakramentalnego charakteru małżeństwa. Poprzez sakramentalny znak ich wzajemna przynależność jest rzeczywistym obrazem samego stosunku Chrystusa do Kościoła.

Małżonkowie są stałym przypomnieniem dla Kościoła tego, co dokonało się na Krzyżu: wzajemnie dla siebie i dla dzieci są świadkami zbawienia, którego uczestnikami stali się poprzez sakrament. Małżeństwo jest pamiątką, uobecnieniem i proroctwem tego zbawczego dzieła. Chrystus umiłował Kościół aż do krzyża, a Kościół umiłował swego Pana aż do męczeństwa. Tę samą tajemnicę miłości wiernej i wielkodusznej mają realizować swym życiem małżonkowie. Więź miłości łącząca męża i żonę jest więc nie tylko znakiem, obrazem czy analogią związku Chrystusa z Kościołem.

Miłość i wierność łącząca Chrystusa i Kościół nie jest też jedynie wzorem dla małżeństwa. O wielkości misterium małżeństwa decyduje skuteczność jego symboliki: ono rzeczywiście „uczestniczy” w oblubieńczym przymierzu Chrystusa i Kościoła i jego zbawczym dziele[40].

Przypisy

[1] Por. Rdz 2,18-24.

[2] Rdz 2,22.

[3] Por. Oz 2,18-25.

[4] Por. Rdz. 1,28.

[5] Por. Ps 127,5.

[6] Por. Rdz 4,1.28.

[7] Ps 127,3nn.

[8] Por. Kpł 20,20nn.

[9] Por. Cz. Murawski, Teologia małżeństwa i rodziny w nauczaniu biskupów polskich 1945-1980, Sandomierz 1988, s. 35-39.

[10] Por. K. Hoła, Przymierze małżeńskie w świetle nauki Pisma Świętego i Tradycji, RBL 36 (1987) 488-489.

[11] Por. Mt 9,15.

[12] Por. J 2,1-11.

[13] Por. J. Grześkowiak, Misterium małżeństwa, Poznań 1992, s. 126.

[14] KKK, Poznań 1994, 1614.

[15] Por. 1 Kor 7,10n.

[16] Por. Kol 3,19.

[17] Por. J. Ożóg, Zwięzły słownik teologiczny, Kraków 1993, s. 219.

[18] Por. J 2,1.

[19] Por. Ef 5,32.

[20] Por. Dz 1,3.

[21] Por. E. Siatkowska, Z kręgu współczesnych przekładów biblijnych, RBL   36 (1987), s. 95.

[22] Por. J. Grześkowiak, Misterium małżeństwa, Poznań 1993, s. 161.

[23] Por. Mt 19,5.

[24] Jan Paweł II,  Familiaris consortio, Wrocław 1995, 13.

[25] Por. J. Kłys, Konferencje i skupienia dla narzeczonych, Warszawa 1990, s. 31.

[26] Por. W.B. Skrzydlewski, Chrześcijańska wizja miłości, małżeństwa i rodziny, Kraków 1984, s. 41.

[27] Por. Ef 5,25.

[28] Por. J. Stimpfle, Elementarz rodziny katolickiej, Opole 1984, s. 45.

[29] Por. J. Decyk, Liturgia życia rodzinnego, CT 44 (1992), Fsc 3, s. 85.

[30] B. Mokrzycki, W domowym Kościele, Warszawa 1989, s. 43.

[31] Tamże.

[32] Por. KDK 48-52.

[33] J. Grześkowiak, Małżeństwo chrześcijańskie jest sakramentem, AK 76 (1982) nr 438, s. 84.

[34] J. Kopeć, H. Sobeczko, R. Pierskała, Misterium liturgii w Katechizmie Kościoła Katolickiego, Sympozja 8, Opole 1995, s. 138.

[35] Ef 5,31-32.

[36] 1 J 4,8.

[37] Por. Rdz  2,24; Mt 19,5.

[38] Por. Ef 5,32n.

[39] Por. KDK 48.

[40] Por. FC 13.20.38.45.51.

BIBLIOGRAFIA

Biblia Tysiąclecia, Poznań-Warszawa 1984.

Decyk J., Liturgia życia rodzinnego, CT 44 (1992), Fsc 3, 85.

Grześkowiak J.,  Misterium małżeństwa, Poznań 1993.

Grześkowiak J., Małżeństwo chrześcijańskie jest sakramentem, AK 76 (1982) nr 438, z. 77.

Hoła K., Przymierze małżeńskie w świetle nauki Pisma Świętego i Tradycji, RBL 36 (1987), s. 488-489.

Jan Paweł II,  Familiaris consortio, Wrocław 1995.

Kłys J., Konferencje i skupienia dla narzeczonych, Warszawa 1990.

Kopeć J., Sobeczko H., Pierskała R., Misterium liturgii w Katechizmie Kościoła Katolickiego, Sympozja 8, Opole 1995, s. 138.

Mokrzycki B., W domowym Kościele, Warszawa 1989.

Murawski Cz., Teologia małżeństwa i rodziny w nauczaniu biskupów polskich 1945-1980, Sandomierz 1988.

Ożóg J., Zwięzły słownik teologiczny, Kraków 1993.

Siatkowska E., Z kręgu współczesnych przekładów biblijnych, RBL   36 (1987), nr 4, 95.

Skrzydlewski W.B., Chrześcijańska wizja miłości, małżeństwa i rodziny, Kraków 1984.

Sobór Watykański II. Konstytucje, dekrety, deklaracje. Tekst polski. Poznań 1968.

Stimpfle J., Elementarz rodziny katolickiej, Opole 1984.