Chrzest – PRZYGOTOWANIE RODZICÓW I CHRZESTNYCH

KS. EUGENIUSZ STENCEL

PRZYGOTOWANIE RODZICÓW I CHRZESTNYCH W PARAFII DO CHRZTU ICH DZIECI
W PRAKTYCE KOŚCIOŁA W POLSCE

Chrzest św. zajmuje szczególne miejsce pośród innych sakramentów nie  tylko z tej racji, że jest udzielany na wyraźne polecenie samego  Chrystusa, ale dlatego, że jest on pierwszym sakramentem wprowadzającym  do wspólnoty Kościoła i pozwalającym przyjmować inne sakramenty. W  misterium chrztu św. dokonuje się pierwsze spotkanie człowieka z Bogiem  w Chrystusie i w Jego Kościele. W pierwszych wiekach Kościoła, kiedy chrzest przyjmowali głównie dorośli  albo nawet całe ich rodziny, sakrament ten poprzedzany był inicjacją  chrześcijańską, czyli formacyjnym okresem przygotowania kandydatów,  zwanym katechumenatem. Upowszechniona od V wieku praktyka chrztu  niemowląt sprawiła, że świadome uczestnictwo kandydatów w samym  przygotowaniu do tego sakramentu stało się niemożliwe, dlatego zadanie  to spoczęło na rodzicach i chrzestnych. Oni to uważani byli za  przedstawicieli Kościoła, gwarantów wiary dziecka wyrastającej z wiary  wspólnoty, w której dzieci były chrzczone. Doniosłość i znaczenie ich wiary szczególnie mocno były  podkreślane, bowiem to oni zobowiązywali się dać dziecku chrześcijańskie  wychowanie. Wydane 15 V 1969 r. Obrzędy chrztu dzieci, które zgodnie z postulatami Soboru Watykańskiego II  zostały dostosowane do rzeczywistej sytuacji niemowląt, na  nowo uwydatniają tę ważną rolę i obowiązki rodziców dziecka oraz  rodziców chrzestnych, w których wierze udzielany jest sakrament chrztu  świętego. W związku z tym Wprowadzenie teologiczno – pastoralne do  Obrzędów chrztu św. wielokrotnie akcentuje obowiązek przygotowania  rodziców i chrzestnych do pełnienia posługi w sakramencie chrztu. Przygotowanie to, będące konieczną  ewangelizacją i mistagogiczną katechezą, jest wymagane najpierw dlatego,  że chrzest jest sakramentem fundamentalnym dla pełnego wejścia w życie  chrześcijańskie. Po wtóre zaś, że przy chrzcie niemowląt podmiotem  świadomym i odpowiedzialnym jest nie chrzczone dziecko, lecz wspólnota  Kościoła, w której wierze jest ono chrzczone. Tę wspólnotę szczególnie  stanowią rodzice i chrzestni. Oni mają być przez duszpasterskie  przygotowanie pobudzeni do prawdziwej i czynnej wiary, aby decyzja o  chrzcie była odpowiedzią tejże wiary. Zagadnienie przygotowania przedchrzcielnego rodziców i chrzestnych  stanowi przedmiot troski Konferencji Biskupów Polskich, którzy w związku  z wprowadzeniem nowych obrzędów chrztu wydali specjalny list oraz przygotowali stosowną instrukcję duszpasterską. Sprawa ta stała  się także przedmiotem troski Kościołów lokalnych, w których pojawiły się  odpowiednie pouczenia, wskazania czy instrukcje. Są one odpowiedzią na  liczne problemy pastoralne z jakimi spotykają się duszpasterze, a wśród  nich: brak religijnej formacji rodziców, niewłaściwy wybór chrzestnych,  traktowanie chrztu jako magicznego znaku mającego uchronić dziecko przed  niebezpieczeństwami oraz brak uświadomionej odpowiedzialności za ten  sakrament i konieczności wychowania dzieci w wierze.

l. Wymogi i zadania stawiane rodzicom przy chrzcie dzieci

Z porządku natury wynika, że przy chrzcie zadania i czynności rodziców  dziecka są ważniejsze niż zadania chrzestnych, dlatego do nich przede  wszystkim odnosi się to wszystko, co dotyczy wiary i chrześcijańskiego  życia nowo ochrzczonych dzieci. Rodzice winni być ludźmi głęboko wierzącymi, dającymi  rzeczywiste gwarancje chrześcijańskiego wychowania swoich dzieci. W  ramach przygotowań przed chrztem św. rodzice powinni poznać teologię  tego sakramentu oraz sposób ich udziału w samym obrzędzie. Najważniejszy  jednak cel tego przygotowania rodziców to ożywienie i pogłębienie ich  wiary, zwłaszcza w odniesieniu do sakramentu chrztu i wynikających zeń  zobowiązań, gdyż w tej wierze udzielany jest sam chrzest. Rodzice mają  uświadomić sobie szczególne posłannictwo wychowawców w wierze w stosunku  do dziecka już w czasie przygotowania do obrzędu chrztu. Mają to uczynić  kierując się własną znajomością prawd wiary albo przy pomocy przyjaciół  i innych członków wspólnoty oraz duszpasterzy. Ci ostatni powinni zebrać  większą liczbę rodzin, by przygotować je do zbliżającego się obrzędu  przez duszpasterskie pouczenie i wspólną modlitwę. Także nowy Kodeks  Prawa Kanonicznego wymaga od rodziców, aby byli należycie  pouczeni o znaczeniu tego sakramentu i o związanych z nim obowiązkach. W  tym celu proboszcz parafii winien osobiście lub przez innych zatroszczyć  się, ażeby rodziców właściwe przygotować pasterskimi pouczeniami, a  także wspólną modlitwą, zbierając razem po kilka rodzin, oraz gdy to możliwe, składając im  wizytę. Obrzędy chrztu dzieci kładą silny nacisk na obecność i uczestnictwo  rodziców dziecka w sprawowaniu sakramentu chrztu. W zasadzie  zarówno matka, jak i ojciec powinni uczestniczyć w chrzcie swego  dziecka, nawet wtedy, gdy jedno z nich jest niewierzącym lub nie jest  katolikiem. Ważne jest jednak, by strona niekatolicka czy niewierząca  nie sprzeciwiała się wychowaniu dziecka w wierze katolickiej. Zadaniem  rodziców dziecka po chrzcie jest wychowanie go w wierze i moralności  chrześcijańskiej, co wyraża się w obowiązku doprowadzenia go do poznania  Boga, przygotowania do przyjęcia bierzmowania i uczestnictwa w  Eucharystii. Pomoc rodziców w procesie wychowania religijnego dzieci  jest niezbędna i niezastąpiona. Zmierza ona do tego. by dzieci  doprowadzić do poznania Bożego planu zbawienia tak: by mogły, one w  końcu same potwierdzić i przyjąć wiarę, w której zostały ochrzczone.  Dziecko opiera się na wierze rodziców tak długo, dopóki nie dojdzie samo  do wiary osobistej. Dlatego tak ważny w wychowaniu dziecka w wierze jest  osobisty, dobry przykład rodziców i życie zgodne z rzeczywistością  chrztu. Na tym tle jawi się szczególnie trudny problem pastoralny,  nierzadko zdarzający się w praktyce. Chodzi tu o sytuację, gdy o chrzest  dla swego dziecka proszą rodzice oziębli w wierze, ludzie słabo wierzący  i tylko okazjonalnie praktykujący, lub nawet rodzice niechrześcijańscy,  którzy powodują się nie motywami wiary, ale zwyczajem, presją rodzinną  lub społeczną, często innymi racjami konwencjonalnymi. Co do takich  rodziców rodzi się uzasadniona wątpliwość, czy zapewnią oni dziecku  chrześcijańskie wychowanie w wierze Kościoła, aby ono samo w końcu mogło  potwierdzić wiarę, w której zostało ochrzczone. Rodzice tacy nie mogą  również szczerze pełnić swoich funkcji liturgicznych w obrzędzie chrztu  i wyznać wiarę, gdyż jej nie mają, nie mówiąc o właściwej formacji  religijnej. W tej sytuacji rodzi się słuszne pytanie, czy dzieciom  takich rodziców należy udzielać sakramentu chrztu? Problem ten  rozstrzyga Instrukcja Kongregacji Nauki Wiary. Postanowienia w niej zawarte odnoszą się do rodziców  niechrześcijańskich lub chrześcijan niepraktykujących, do których należą  poligamiści, konkubinariuszţ, prawowici małżonkowie, którzy zaniechali  wszelkich praktyk religijnych lub ci, którzy proszą o chrzest swych  dzieci ze względu na społeczny konwenans. Oni wszyscy  muszą być świadomi wagi obowiązku zaciąganego w związku z chrztem.  Kościół bowiem tylko wtedy może zadośćuczynić prośbie takich rodziców,  gdy uzyska od nich albo od chrzestnych zapewnienie, czyli gwarancję, że  ochrzczone dziecko zostanie wprowadzone w świat wiary, że będzie  wychowane w wierze chrześcijańskiej, i że istnieją osoby przejmujące na  siebie ścisły obowiązek budzenia w dziecku świadomej wiary. W przeciwnym  wypadku chrzest byłby obrzędem o znamionach działania rytualistycznego. Jeśli natomiast takich gwarancji nie ma, to chrzest  trzeba odłożyć, utrzymując jednak kontakt z rodzicami, aby jeśli to  możliwe, zostały spełnione warunki konieczne do udzielenia chrztu. Można  też zaproponować zapisanie dziecka do chrztu w późniejszym czasie.  Podobnie ujmuje to zagadnienie Synod Szwajcarski z 1974 roku, który  stwierdził: „Jeśli okaże się, że prośba o chrzest nie jest motywowana  wiarą, lecz zwyczajami lub podobnymi racjami, trzeba próbować wyjaśnić  rodzicom związek między chrztem a ich własną wiarą. Jeśli to okaże się  nieskuteczne, trzeba chrzest odłożyć. O ile to możliwe, decyzję o  chrzcie lub o jego odłożeniu winien ksiądz podejmować wspólnie z  rodzicami i nigdy nie powinien odmawiać chrztu definitywnie”.  To stanowisko Kościoła zostało później przypomniane i wyczerpująco  uzasadnione we wspomnianej już Instrukcji Kongregacji Wiary o chrzcie  dzieci z 20 X 1980 roku. Określa ona, że odłożenie chrztu w czasie ma  charakter pedagogiczny i zmierza do tego, by rodzina zgodnie ze swoim  stanem pogłębiła wiarę lub stała się bardziej świadoma swoich  obowiązków. Realna ocena  poszczególnych przypadków winna być dokonywana w duszpasterskiej  rozmowie między kapłanem i rodziną. Zwłaszcza o decyzji dotyczącej odłożenia chrztu powinno się też  zadecydować po głębszej refleksji razem z rodzicami dziecka. Zawsze przy  tym trzeba tak działać, by nie pozostało przekonanie, iż w ogóle odmawia  się udzielenia chrztu. Nie  powinno się w takiej sytuacji tracić zwłaszcza pastoralnego kontaktu z  rodzicami, lecz stwarzać okazję i warunki przez różne spotkania, do  pogłębienia lub odzyskania przez nich wiary. W odniesieniu do rodziców niewierzących lub wierzących, ale  nie spełniających wymaganych warunków, trzeba się wystrzegać zbytniej  surowości i kategorycznej odmowy chrztu, jak i postawy nadmiernie  liberalnej, tolerancyjnej, która nadużywa przekonania o „wszechmocnym  działaniu łaski chrztu”. Stawianie pewnych warunków,  których spełnienia wymaga się od rodziców, ma ich doprowadzić do  odpowiedzialnej prośby o chrzest ich dziecka.

2. Wymogi i zadania stawiane rodzicom chrzestnym

Podkreślenie roli rodziców naturalnych przy chrzcie dziecka nie  pomniejsza roli rodziców chrzestnych, którzy powinni być obecni przy  chrzcie jako urzędowi przedstawiciele społeczności wierzących,  przyjmującej dziecko do swego grona. Reprezentują oni Matkę-Kościół,  która w ich osobach przejawia macierzyńską troskę i opiekę całej  wspólnoty nad ochrzczonym dzieckiem. W imieniu całej społeczności  chrzestni powinni przede wszystkim troszczyć się o rozwój wiary dziecka  poprzez dawanie świadectwa swoim życiem chrześcijańskim. Rola rodziców  chrzestnych w stosunku do zasadniczej funkcji rodziców naturalnych jest  pomocnicza, chrzestni jednak wyrażają gotowość pomagania rodzicom w  wypełnianiu ich obowiązków. W  przypadku, gdy rodzice naturalni są mało praktykującymi czy obojętnymi  religijnie, stanowisko rodziców chrzestnych nabiera pierwszorzędnego  znaczenia, mianowicie zapewniają oni dziecku chrześcijańskie wychowanie. W związku z tak określonymi zadaniami chrzestnych, zrozumiałymi stają  się wymagania stawiane tym, którzy tę funkcję mają spełniać. Obrzędy  chrztu dzieci określają, że jako chrzestny może być dopuszczony ten,  kto:

1. Został wyznaczony przez przyjmującego chrzest lub przez jego rodziców.  albo przez tego, kto ich zastępuje, a gdy go nie ma, przez proboszcza  lub szafarza chrztu i ma wymagane kwalifikacje oraz intencję pełnienia  tego zadania;

2. Jest wystarczająco dojrzały do pełnienia tego zadania,  tzn. ukończył szesnaście lat;

3. Przyjął trzy sakramenty wtajemniczenia:  chrzest, bierzmowanie i Eucharystię oraz prowadzi życie zgodne z wiarą i  z zadaniem, jakie ma pełnić;

4. Nie jest ojcem ani matką przyjmującego  chrzest;

5. Jest jednym chrzestnym lub jedną chrzestną, chyba że  dopuszcza się parę chrzestnych;

6. Należy do Kościoła katolickiego i  prawo nie zabrania mu pełnienia zadań chrzestnego.

Jeżeli rodzice  przyjmującego chrzest wyrażą takie życzenie, obok chrzestnego katolika  (chrzestnej katoliczki) można dopuścić jako chrześcijańskiego świadka  chrztu człowieka ochrzczonego i wierzącego w Chrystusa, ale nie  należącego do wspólnoty katolickiej. Wymogi te wskazują jasno, że powinno się stanowczo zerwać ze zwyczajem  wybierania na chrzestnych ludzi przypadkowych lub przygodnych, kierując  się względami towarzyskimi czy wyłącznie świeckimi. Nie wolno na chrzestnych wyznaczać ludzi  niepraktykujących i niewierzących. Chrzestni bowiem w czasie obrzędów  mają prosić o chrzest dla dziecka jako znak wiary. Powinni oni też  otwarcie wyznać swoją wiarę i przyrzec troskę oraz pomoc przy wychowaniu  religijnym nowoochrzczonego dziecka. Proszenie na chrzestnych ludzi  obojętnych religijnie, czy też takich, którzy nie mogą szczerze złożyć  prawdziwego wyznania wiary, jest sprzeczne z chrztem jako sakramentem  wiary. W świetle wskazań Episkopatu Polski nie wolno dopuszczać do pełnienia  posługi chrzestnego osób żyjących w niesakramentalnym związku małżeńskim  oraz młodzieży nieuczęszczającej na katechizację. Jednym z zasadniczych wymogów stawianych rodzicom chrzestnym, jest także  właściwe ich przygotowanie do pełnienia przez nich funkcji. Formacja taka może się odbyć w różny sposób: albo  przez katechizację przedchrzcielną odbywaną razem z rodzicami dziecka,  albo przy udziale jakiejś gorliwej rodziny katolickiej. Tematyka takich  spotkań obejmuje różne problemy wiary i życia chrześcijańskiego. Udział  w tego typu naukach czy konferencjach daje możliwość lepszego przeżycia  uroczystości chrztu, pogłębia świadomość podjętych zobowiązań wobec  ochrzczonego i odpowiedzialność za jego religijne wychowanie.